Rita G. Rivera. Hamartia

Hamartia explora a relación afectiva, simbólica e psicolóxica entre as persoas e o lugar que habitan - neste caso, a cidade de Ferrol - entendida non so como un espazo físico, senón coma un territorio emocional e onírico onde se entrelazan memoria, inconsciente e destino.

A través da fotografía, a exposición propón que o entorno non é un escenario neutro, senón un reflexo da alma colectiva: unha proxección psíquica onde os habitantes e a paisaxe se transforman mutuamente.

A serie suxire que Ferrol encerra un misterio tráxico e poético: unha cidade suspendida entre a decadencia e a beleza, entre o soño e a vixilia, que mostra unha serie de microloxías urbanas e paisaxísticas onde cada xesto parece ditado por unha forza invisible - unha hamartia compartida.

Dende a Antigüidade distinguimos dúas visións do lugar. Aristóteles entende o topos como un espazo físico, preciso e medible; Platón, en cambio, propón a khôra, un receptáculo amorfo que é máis posibilidade que sitio tanxible.

Nesta fisura simbólica inscríbense conceptos contemporáneos como a topofilia ou a psicotopía. A primeira, refírese ao lazo afectivo entre as persoas e o seu entorno; a segunda, propón que os individuos non so habitan o espazo, senón que o co-crean nun diálogo simbiótico e emocional. Lugares e persoas transfórmanse mutuamente: o entorno é reflexo do inconsciente, unha proxección psíquica.

Neste sentido, Ferrol aparéceseme como unha especie de Twin Peaks. Na mítica serie de David Lynch, un pequeno pobo aparentemente anódino revélase, pouco a pouco, como escenario de forzas invisibles que tecen o destino dos seus habitantes. Na terceira tempada, Lynch soña con Mónica Bellucci, quen lle di: “Somos como o soñador que soña e logo vive dentro do soño... Pero, ¿quen é o soñador?”. En Twin Peaks, unha cadea de sucesos desencadéase e arrastra aos personaxes cara o seu destino, como si unha vontade superior - ou interior - os dirixira. As loxias do ben e do mal, son entidades reais ou proxeccións da psique humana? Quen soña a quen? Durante o desenvolvemento deste traballo, acompañoume a mesma pregunta.

Dende fai tempo, en Ferrol escóitase un lamento colectivo: unha narrativa compartida que denuncia a imposibilidade de prosperar, a sensación de estar atrapados nunha traxectoria bloqueada. Ferrol foi unha cidade poderosa dende o Gran Soño Ilustrado do século XVIII, cando se converteu en capital naval do norte de España, ata a primeira metade do século XX como cidade industrial. Máis tarde, co franquismo, chegaron a represión e o silencio político. E despois a última ruptura coa súa historia e a súa identidade produciuse co abandono político derivado da reconversión naval dos anos oitenta, despois da entrada de España na CEE. Hoxe, todo ese pasado glorioso vívese como un exilio, latente na memoria colectiva en forma de nostalxia do que unha vez foi e a nostalxia do que nunca poderá ser.

Nesa imposibilidade prodúcese unha sepultura simbólica do propio devir vital. Esta é, para min, a hamartia da cidade. Neste xogo de paralelismos entre o dentro - as traxectorias persoais, o inconsciente – e o afora – a cidade e a súa historia - percibo unha forma de redención colectiva que analizo a través de distintos símbolos, establecendo analoxías entre os exilios persoais e vitais e o propio exilio da cidade. 

De aquí xurde o título do proxecto, Hamartia, un termo aristotélico que define o erro tráxico: ese paso en falso que sela o destino do heroe non por maldade, senón por intentar facer o correcto cando o correcto, non é posible. 

“Un home confúndese gradualmente, coa forma do seu destino; un home é, a longo prazo, as súas circunstancias.”

Jorge Luis Borges, El Aleph.

En calquera caso, na serie tamén se percibe algo reconciliador, profundamente vital. Cuestiónase ese suposto paso en falso. Lonxe da escuridade, este retrato mostra unha resistencia emocional e estética, unha forma de existencialismo luminoso que converte a crise en identidade e a nostalxia nunha forma de amor cara o lugar propio. 

“Na fachada traseira da igrexa de Theotokos Gorgoepikoos, no centro de Atenas, unha dovela esculpida mostra a caída dunha personaxe alada. Cae de costas. (…) Poden contarse moitas historias a partir dunha imaxe. Neste caso é probable que a historia fose outra. Que aquela pedra, pertencese a unha construción anterior, se houbese colocado do revés e a personaxe non caese (…) Poden verse moitas escenas a partir dunha idea. As historias do comezo son aquelas que contamos para pensar que as cousas teñen algún sentido. O sentido é o traxecto que percorremos cara atrás, na cadea de causas, en busca do primeiro eslavón. A imaxe da razón, as historias: causas, efectos, derivacións, derivas, perdas. (…)

A compaixón difícil, Chantal Maillard.

A mostra articúlase como un puzle que entrelaza fotografía documental da cidade con retratos de persoas do meu entorno, imaxes de paisaxe e natureza, e distintos textos que as acompañan, achegándose máis a un relato poético que ao fotoxornalismo clásico e abrindo máis preguntas que respostas.

Rita Gutiérrez Rivera